زندگی نامه حاج شيخ حسنعلی نخودكی اصفهانی

نخودکی اصفهانی:

حسنعلی نخودکی اصفهانی، عالم و عارف امامی قرن سیزدهم و چهاردهم. پدرش علی­اکبر فرزند رجبعلی مقدادی بود (مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 14). برخی منابع (رازی، ج 7، ص 111؛ مرعشی، ج 2، ص 307؛ امینی، ج 3، ص 1228) از پدر وی با عنوان­هایی چون آخوند و ملا یاد کرده­اند­ و گویا مرادشان این بوده که پدر نخودکی از عالمان دینی بوده در حالی که پدر وی با وجود اتصاف به زهد و پارسایی، فردی عامی و از کاسبان اصفهان به شمار می­رفته است. او همچنین مرید محمدصادق تخت­ پولادی بوده است (← امامی خویی، ج 2، ص 965؛ مقدادی اصفهانی، همانجا؛ قس مدرسی چهاردهی، ص 182 که از او به محمدصادق رنگرز نام برده­ است). محمدصادق تخت پولادی از مشایخ سلسلۀ چشتیه و مشهور به استجابت دعا و کرامت بوده است (← همایی، ص 119 ـ 121؛ مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 37 ـ 47).

نخودکی در 1279 در اصفهان به دنیا آمد (رازی، ج 7، ص 111؛ مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 15؛ مرعشی، همانجا). از آنجا که پدر وی، تحت تربیت و ارشاد محمدصادق تخت پولادی قرار داشت، فرزند خود را نیز نزد مرشدش برد و از او خواست تا تربیت و مراقبت از او را برعهده بگیرد. نخودکی از هفت سالگی تا یازده سالگی زیر نظر محمدصادق تخت پولادی به ریاضت­های شرعی اشتغال جست (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 15 ـ 16، 138). او پس از درگذشت استادش در 1290، سه سال دیگر نیز به ریاضت­ کشیدن پرداخت چنانکه شب­ها تا صبح بیدار می­ماند و هر روز، روزه می­گرفت (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 15 ـ 16؛ ج 2، ص 8). نخودکی پس از درگذشت استادش، برای استفاده از سیدجعفر حسینی قزوینی ـ که گویا از مجذوبان سالک بوده است ـ به شهرضا رفت. همچنین از او نقل شده است که در ایام تحصیل در نجف، برای دیدار با عالم و زاهد مشهور، سیدمرتضی کشمیری به مدرسۀ بخارایی­ها رفته و پس از گشوده شدن باب آشنایی، مدت­ها با او ارتباط داشته و در تهذیب نفس، از معنویت و راهنماییهای وی بهره می­برده است (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 17 ـ 19، 126، 134؛ رازی، ج 7، ص 112؛ قس مهدوی، ص 184؛ بلاغی، ص 217 که اولی او را از مریدان محمدجواد بیدآبادی و دومی او را از مریدان عارفی رستم نام دانسته­اند).

نخودکی در کنار تهذیب نفس به آموختن علوم دینی نیز پرداخت. او در نوجوانی، مقداری از علوم مقدماتی را نزد پدرش آموخت و سپس نزد اساتید مشهور حوزۀ علمیۀ اصفهان مانند جهانگیرخان قشقایی* و آخوند ملامحمد کاشی (← کاشی، آخوند ملا محمد*) به آموختن منطق، حکمت، فقه و اصول و نزد سیدسینا فرزند سیدجعفر کشفی (← کشفی، سیدجعفر*) به آموختن تفسیر قرآن پرداخت (← امامی خویی، همانجا؛ مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 16 ـ 17؛ رازی، ج 7، ص 111؛ مرعشی، همانجا). نخودکی در 1303 به مشهد رفت و در حدود یک سال در آنجا اقامت کرد. او در این مدت در یکی از حجره­های فوقانی صحن عتیق (در حرم امام رضا علیه السلام) به ریاضت و تصفیۀ نفس پرداخت. نخودکی سپس به اصفهان بازگشت و اندکی بعد، در 1304 به نجف رفت. او تا 1311 در نجف اقامت کرد و در این مدت با شرکت در درس­های خارج فقه و اصول اساتید حوزۀ علمیۀ نجف مانند: میرزا حبیب­الله رشتی (← رشتی، میرزا حبیب­الله*)، سیدمحمد فشارکی اصفهانی (← فشارکی اصفهانی، محمد*)، سیدمحمدکاظم طباطبائی یزدی (← طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم*)، محمدحسن مامقانی (← مامقانی، محمدحسن بن عبدالله*) و ملااسماعیل قره باغی به تکمیل معلومات خویش پرداخت (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 17، 20 ـ 21؛ امینی؛ مرعشی، همانجاها).

نخودکی در 1311 به اصفهان بازگشت و در همان سال به مشهد رفت و تا 1314 در آنجا اقامت کرد. او در مشهد نیز همچون گذشته به ریاضت­های شرعی و تصفیۀ نفس مشغول شد و همزمان به استفاده از درس­های استادانی چون محمدعلی خراسانی (مشهور به حاجی فاضل)، سیدعلی حائری یزدی، حاج آقا حسین قمی (← قمی، حاج آقا حسین*) و عبدالرحمن مدرس پرداخت (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 17 ـ 18؛ ج 2، ص 37).

نخودکی در 1315 به اصفهان بازگشت و پس از مدتی برای بار دیگر عازم نجف شد. او در 1319، پس از مراجعت به اصفهان به شیراز رفت و چند ماه در آنجا اقامت کرد. نخودکی در شیراز به فراگرفتن طب و آموختن کتاب قانون نزد میرزا جعفر طبیب پرداخت (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 22 ـ 23). او در رمضان همان سال به بوشهر و از آنجا از طریق دریا، برای زیارت خانۀ خدا به مکه رفت (← همان، ج 1، ص 23، 102 ـ 103). نخودکی پس از انجام حج و مراجعت به ایران، برای بار دیگر به نجف رفت. او پس از چند سال به اصفهان بازگشت و در 1329، اصفهان را به قصد مشهد ترک کرد و تا پایان عمر در آنجا به سر برد (← همان، ج 1، ص 23 ـ 24).

نخودکی در مشهد بیشتر اوقات خویش را به عبادت، ریاضت، اعتکاف و زیارت قبور مشایخ تصوف مانند: ابوعلی فارمدی، شیخ محمد کارندهی (مشهور به پیر پالان­دوز) و شیخ محمد مؤمن ­گذراند. گفته شده که او گاه به شکلی خستگی ناپذیر، ساعت­ها به خواندن اذکار، ادعیه و نمازهای مستحبی می­پرداخت. نخودکی با وجود عبادت­ بسیار، گاه در فقه، اصول و ریاضیات کتاب­هایی چون شرح لمعه، معالم­الدین و خلاصة الحساب را تدریس می­کرد. همچنین پاره­ای از اوقات وی صرف پاسخگویی به حاجتمندان و دادن دعا و دوا به گرفتاران و بیمارانی می­شد که از شهرهای دور و نزدیک به او مراجعه می­کردند (← مدرس، ص 252 ـ 253؛ رازی، ج 7، ص 112 ـ 113؛ مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 24 ـ 25، 28؛ آشتیانی، ص 136؛ مرعشی، همانجا).

نخودکی پس از اقامت در مشهد به حاج شیخ مشهور شد و این لقب منحصر به او بود (← علوی، ص 93، پانویس). او پس از اجرای قانون متحد الشکل کردن لباس­ها در زمان رضا شاه پهلوی (حکـ: 1304 ـ 1320 ش)، در یکی از روستاهای اطراف مشهد به نام نخودک (در ملکی متعلق به نوادگان میرزا مهدی شهید و میرزا حبیب­الله خراسانی) مسکن گزید و به این دلیل در اواخر عمر به نخودکی مشهور شد. (مدرس، ص 252 ـ 253؛ مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 80، پانویس؛ آشتیانی، ص 136 ـ 137).

نخودکی در 1361 درگذشت. پیکر وی با حضور بسیاری از اهالی مشهد تشییع و در حرم امام رضا علیه السلام (در صحن عتیق) به خاک سپرده شد (مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 34 ـ 35؛ رازی، ج 7، ص 112؛ امینی، ج 3، ص 1228 ـ 1229؛ قس بلاغی، ص 217 که به اشتباه درگذشت وی را در 1365 نوشته است).

از نخودکی حکایت­های شگفت و کرامت­های بسیاری به تواتر نقل شده است (مدرس، همانجا؛ امینی، ج 3، ص 1229؛ آشتیانی، ص 137؛ هاشمی خراسانی، ص 11؛ برای نمونه ← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 49 به بعد). او موافق برخی منابع، قطب یا شیخ طریقت سلسلۀ چشتیه و لقب طریقتی وی بنده­علی بود ولی ظاهراً کسی را به این طریقه دعوت نکرد (← مدرسی چهاردهی، ص 182؛ آشتیانی، ص 137؛ قس بلاغی، همانجا که بنا به نقلی او را از فقرای ذهبیه دانسته است). نخودکی همچنین نسبت به دراویش خاکسار خوشبین بود و در بیشتر شب­های جمعه به تکیۀ گنبد سبز ـ که محل اجتماع خاکساران بود ـ     می­رفت و با آنها معاشرت داشت (مدرسی چهاردهی، همانجا؛ مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 25).

مطابق برخی از نامه­های نخودکی ـ که به شاگردانش نوشته است ـ او اعتقاد داشته که در زمان وی، عارف کامل و استادی که توانایی دستگیری از سالکان راه خدا را داشته باشد وجود ندارد و خودش ـ با اقرار به عدم کامل بودن ـ دستوراتی از شخص کاملی که موفق به درک او شده بوده است را به طالبان می­داده و مداومت بر آن را تا رسیدن آنها به محضر یکی از عارفان کامل توصیه می­کرده است (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 134، 137، 139 ـ 140، 142، 144 ـ 146، 153). اساس دستورات سلوکی نخودکی، اهتمام فراوان به رعایت شرع و همچنین اموری چون بیداری در سحرها، حلال بودن غذا، انجام نمازهای واجب در اول وقت و سعی در تحصیل حضور قلب در آنها است (برای نمونه ← همان، ج 1، ص 141، 145، 147 ـ 148). برخی از مریدان و شاگردان نخودکی عبارت­اند از: فرزند ذکورش، علی مقدادی اصفهانی، عبدالنبی خراسانی، ذبیح­الله امیر شهیدی، محمدحسین خراسانی، محمود حلبی، محمدعلی روشن، محمد احمدآبادی (مشهور به طبیب­زاده) و سیدعلی رضوی (← بلاغی، ص 217، 220 ـ 221؛ مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 107؛ ابن بابویه، مقدمۀ عرفانیان، ص 150؛ هاشمی خراسانی، ص 3، 11، 33؛ صدوقی­سها، ص 25 ـ 26).

نخودکی به علوم غریبه نیز مسلط بود و ابوالحسن حافظیان و سیدعلی رضوی از افرادی بودند که در این رشته از او بهره بردند. آیت الله سیدشهاب­الدین مرعشی نجفی (← مرعشی نجفی، شهاب­الدین*) و شیخ غلامرضا عرفانیان یزدی نیز از کسانی­اند که از او اجازۀ نقل حدیث گرفته­اند (← ابوالحسن حافظیان، مقدمۀ حکیمی، ص 13؛ حسن ابطحی، ص 243 ـ 244؛ حسین بن سعید کوفی، مقدمۀ عرفانیان، ص 42؛ مرعشی، ص 307).

نخودکی کتاب­های ارشاد البیان و اسرار نامه اثرعطار نیشابوری را تصحیح و در 1355 و 1356 در تهران به چاپ رساند. او همچنین کتاب ترجمة الصلاة، اثر ملا محسن فیض کاشانی را به همراه تأویلاتی از خویش دربارۀ نماز به چاپ رساند (آقابزرگ طهرانی، ج 9، قسم 3، ص 730، ج 11، ص 57؛ مدرس؛ مهدوی، همانجاها؛ قس مدرسی چهاردهی، ص 183 که گفته نخودکی منطق الطیر را با حذف منقبت­های خلفای سه گانه به چاپ رساند؛ قس امینی، ج 3، ص 1229؛ مرعشی، همانجا که به اشتباه ترجمۀ کتاب الصلاة را به نخودکی نسبت داده­اند).

آثار دیگر وی عبارت­اند از تعلیقه­ای بر کتاب تذکرة المتقین اثر شیخ محمد بهاری همدانی، رساله­هایی با موضوع­های بیشتر عرفانی و اخلاقی، نامه­هایی به برخی از مریدان و تقریر برخی از مجالس وی که به وسیلۀ فرزند او جمع­آوری شده و به چاپ رسیده است (← مقدادی اصفهانی، ج 1، ص 117 به بعد). او گاهی شعر نیز می­سروده است (برای نمونۀ شعر وی ← هاشمی خراسانی، ص 11؛ مقدادی اصفهانی، ج 2، ص 186).

     منابع: جلال­الدین آشتیانی، در حکمت و معرفت مجموعۀ مقاله­ها و مصاحبه­های حکمی استاد سیدجلال­الدین آشتیانی، چاپ حسن جمشیدی، تهران 1385 ش؛ آقابزرگ طهرانی؛ حسن ابطحی، پرواز روح، قم 1376 ش؛ محمدامین امامی خویی، مرآة الشرق: موسوعة تراجم اعلام الشیعة الامامیة فی القرنی الثالث عشر و الرابع عشر، چاپ علی صدرائی خویی، قم 1427/2006؛ محمدهادی امینی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، نجف 1413/1992؛ محمدبن علی ابن بابویه، فضائل الاشهر الثلاثة، چاپ غلامرضا عرفانیان، بیروت 1412/1992؛ عبدالحجت بلاغی، مقالات الحنفاء فی مقامات شمس العرفاء، تهران 1327 ش؛ ابوالحسن حافظیان، شرح و تفسیر لوح محفوظ، تهران 1375 ش؛ محمد رازی، گنجینۀ دانشمندان، قم 1354 ش؛ علی بن محمد علوی، المجدی فی انساب الطالبیین، چاپ احمد مهدوی دامغانی، قم 1409؛ حسین­بن سعید کوفی، کتاب الزهد، چاپ غلامرضا عرفانیان، قم 1399؛ عبدالرحمن مدرس، تاریخ علماء خراسان، چاپ محمدباقر ساعدی خراسانی، مشهد 1341 ش؛ علی مقدادی اصفهانی، نشان از بی­نشان­ها: شرح حال و کرامات و مقالات و طریقۀ سیر و سلوک عرفانی … شیخ حسنعلی اصفهانی، تهران 1380 ش؛ مرتضی مدرس گیلانی، منتخب معجم الحکماء، چاپ منوچهر صدوقی­سها، تهران 1384 ش؛ نورالدین مدرسی چهاردهی، سلسله­های صوفیۀ ایران، تهران 1360 ش؛ محمود مرعشی، المسلسلات فی الاجازات، قم 1416؛ مصلح­الدین مهدوی، تذکرة القبور یا دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348 ش؛ حجت هاشمی خراسانی، کتاب مرآة الحجة شرح حال حجت هاشمی، مشهد 1400؛ جلال­الدین همایی، تاریخ اصفهان: مجلد ابنیه و عمارات فصل تکایا و مقابر، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران 1381 ش.

/شهرام صحرائی/